کانال یوتیوب Explaining Computers در یک ویدیوی بررسی عملی و دقیق، برد توسعهی Orange Pi Zero 3W (که سازنده آن را «Orange Pi 03W» مینامد) را از جعبهگشایی تا آزمون عملکرد و دمای واقعی زیر ذرهبین برده است. این برد در اندازهی رزبریپای زیرو ساخته شده، اما سختافزاری هشتهستهای و نسبتاً قدرتمند دارد. آنچه این بررسی را ارزشمند میکند، فاصلهای است که میان ادعاهای برگهی مشخصات و رفتار واقعی برد در آزمونهای عملی کشف میشود؛ نکتهای که برای هر خریدار برد توسعه آموزنده است.
جعبهگشایی و مقایسهی فیزیکی
نمونهی مورد بررسی در این ویدیو، نسخهی ۴ گیگابایتی برد است که همراه با یک خنککنندهی فعال و سختافزار نصب آن (بهطور جداگانه و در بستهبندی مجزا، بدون دلیل مشخص) عرضه شده است. این برد در فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶) عرضه شد و در حال حاضر با ۴، ۶ یا ۱۲ گیگابایت رم در دسترس است.
میزبان ویدیو برای این برد و خنککنندهاش ۵۴.۸۵ پوند بهعلاوه مالیات از آمازون پرداخته؛ سفارشی که در اواخر اردیبهشت ثبت و اوایل تیر تحویل داده شده است. با این حال، در زمان ساخت این ویدیو، قیمت در AliExpress نوسان زیادی داشته و از ۸۵.۲۷ دلار برای نسخهی ۴ گیگابایتی تا ۱۷۰.۹۶ دلار برای نسخهی ۱۲ گیگابایتی افزایش یافته بود. نسخههای ۸ و ۱۶ گیگابایتی نیز در فهرست محصولات هست، اما به احتمال زیاد به دلیل کمبود حافظهی LPDDR5 مناسب، هنوز عرضه نشدهاند.
از نظر ابعاد، رزبریپای زیرو ۶۵ در ۳۰ میلیمتر است، در حالی که Orange Pi Zero 3W با ۶۵ در ۳۲ میلیمتر اندکی پهنتر است، هرچند محل پیچهای نصب دو برد یکسان است. میزبان ویدیو این برد را همچنین با محصولی دیگر به نام QB A7S مقایسه کرده که پیشتر روی همان کانال بررسی شده است؛ هر دو برد از یک سیستم روی تراشه یعنی آلواینر A733 استفاده میکنند و هر دو رابط PCIe 3.0 دارند، اما Orange Pi Zero 3W بهجای پورت اترنت QB A7S، از یک پورت mini HDMI بهره میبرد.
سختافزار: مرور کامل
در قلب این برد، تراشهی آلواینر A733 قرار دارد که ترکیبی از دو هستهی ARM Cortex-A76 با فرکانس تا ۲ گیگاهرتز و شش هستهی Cortex-A55 با فرکانس تا ۱.۸ گیگاهرتز است. در کنار این هشت هسته، یک هستهی میکروکنترلری مستقل بر پایهی معماری RISC-V از نوع علیبابا Xuantie E902 با فرکانس تا ۲۰۰ مگاهرتز نیز تعبیه شده، همراه با پردازندهی گرافیکی ایمجینیشن پاورویآر BXM-4-64 MC1 و یک شتابدهندهی هوش مصنوعی با توان ۳ ترا عملیات بر ثانیه. در کنار تراشه، حافظهی ۴ گیگابایتی LPDDR5 (در این نمونه)، یک ماژول بیسیم برای وایفای ۶ و بلوتوث ۵.۴ همراه با کانکتور آنتن خارجی، یک واحد مدیریت توان، و یک هدر ۴۰ پین رنگی GPIO قرار دارند.
روی لبهی اصلی برد، نخستین کانکتور یک پورت USB نوع C است که دادهی USB 2.0 فراهم میکند اما عمدتاً برای تغذیهی برد با منبع ۵ ولت و ۳ آمپر استفاده میشود (تغذیهی ۵ ولت از طریق GPIO هم ممکن است). در ادامه یک LED نشانگر و سپس پورت USB نوع C دوم قرار دارد که دادهی USB 3.0 و همچنین خروجی ویدیویی از طریق حالت DisplayPort تا ۴K در ۶۰ فریم بر ثانیه را پشتیبانی میکند. در نهایت یک پورت mini HDMI هم وجود دارد که آن هم تا ۴K در ۶۰ فریم پشتیبانی میکند؛ به این ترتیب این برد از دو نمایشگر مستقل و همزمان پشتیبانی میکند که میتواند برای کاربردهایی مثل دیجیتال ساینیج مفید باشد.
آنچه در زیر برد پنهان است
زیر برد، امکانات بیشتری از آنچه در این اندازه انتظار میرود دیده میشود: یک اسلات کارت microSD تا ۱۲۸ گیگابایت، و در انتهای دیگر یک کانکتور FPC مشابه آنچه روی رزبریپای ۵ دیده میشود که رابط تکخطهی PCIe 3.0 را فراهم میکند. نکتهی مهم اینجاست که سازنده هیچ ادعایی دربارهی پشتیبانی این رابط از حافظهی NVMe مطرح نکرده و حتی در دفترچهی راهنمای ۲۸۱ صفحهای این محصول، هیچ اشارهای به رابط PCIe نشده است. علاوه بر این، دو کانکتور چهارخطهی MIPI CSI برای دوربین و یک کانکتور چهارخطهی MIPI DSI برای نمایشگر LCD، یک کانکتور دوپین برای فن خنککننده، پدهای سوییچ روشن/خاموش و ریست خارجی، و پدهایی برای حافظهی UFS و eMMC (که تئوریک تا ۱۲۸ گیگابایت حافظهی داخلی را ممکن میکنند، هرچند میزبان ویدیو از عرضهی چنین پیکربندیای بیاطلاع است) نیز روی برد دیده میشوند.
تجربهی نرمافزاری: اوبونتو روی کارت microSD
برای آزمایش، برد به آداپتور برق رزبریپای ۴، مانیتور از طریق mini HDMI، و صفحهکلید و ماوس رزبریپای از طریق آداپتور USB-C به A متصل شده است. سیستمعامل نصبشده، اوبونتو ۲۲.۰۴ (Jammy Jellyfish) با دسکتاپ XFCE و ایمیجی از فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶) است که توسط خود شرکت اورنجپای ارائه شده؛ هرچند پشتیبانی اوبونتو ۲۲.۰۴ خودش تا فروردین ۱۴۰۶ (آوریل ۲۰۲۷) بیشتر ادامه نخواهد داشت.
به گفتهی میزبان ویدیو، این سیستم واکنشپذیر و کاملاً قابلاستفاده است؛ مدیر فایل بهخوبی کار میکند و برنامهی پیکربندی اختصاصی اورنجپای (با رمز عبور پیشفرض) امکانات زیادی برای تنظیم پردازنده، سختافزار و شبکه فراهم میکند. بخش نصب نرمافزار این برنامه هم امکان افزودن ابزارهایی مانند LibreOffice و یک برنامهی نمایش دما را میدهد. طبق این ابزار، پس از حدود نیم ساعت کارکرد، دمای برد و رادیاتور به حدود ۵۰ درجهی سلسیوس میرسد؛ رقمی که «بد نیست» اما به گفتهی میزبان، استفاده از یک خنککننده روی این برد «قطعاً لازم» است.
پارادوکس شتابدهی گرافیکی
اینجا جالبترین بخش این بررسی آغاز میشود. در آزمایش مرورگر فایرفاکس روی اوبونتو، مرور وب معمولی کاملاً روان است، اما اجرای دمو «آکواریوم WebGL» تنها حدود ۸ فریم بر ثانیه با ۵۰۰ ماهی به دست میدهد؛ نشانهی نبود شتابدهی سختافزاری گرافیک روی این ایمیج. طبق دفترچهی راهنمای اورنجپای، تنها سیستمعاملی که ادعا میشود شتابدهی گرافیکی سختافزاری دارد، ایمیج مبتنی بر دبیان ۱۱ است؛ نسخهای که پشتیبانی رسمی آن همین چند هفته پس از انتشار این ویدیو به پایان میرسد.
اما وقتی میزبان ویدیو مستقیماً دبیان ۱۱ (Bullseye) را هم آزمایش میکند، نتیجهی غافلگیرکنندهای به دست میآید: با وجود ادعای دفترچهی راهنما، این ایمیج هم عملاً «هیچ شتابدهی سختافزاری» ندارد؛ حتی WebGL بهطور کامل غیرفعال است و دمو آکواریوم اصلاً اجرا نمیشود. این یافته درسی مهم برای هر خریدار برد توسعه است: ادعای برگهی مشخصات یا حتی دفترچهی راهنمای رسمی سازنده، همیشه با آزمایش عملی همخوانی ندارد.
جالب اینکه در آزمون پخش ویدیوی یوتیوب، نتیجه برعکس انتظار بود: در اوبونتو، پخش ۱۰۸۰p قابل تماشا بود اما با افت فریم قابل توجه؛ در وضوح ۷۲۰p هم باز افت فریم دیده شد. اما در دبیان ۱۱ (با مرورگر کروم بهجای فایرفاکس)، با وجود نبود کامل شتابدهی گرافیکی، پخش ۱۰۸۰p در نهایت بدون افت فریم انجام شد؛ نتیجهای بهتر از اوبونتو، هرچند بدون هیچ شتابدهی سختافزاری.
نکتهی جانبی دیگر: صفحهی دانلود اورنجپای برای این برد، ایمیجی به نام Orange Pi OS را هم فهرست میکند، اما لینکهای آن به یک پوشهی خالی گوگلدرایو منتهی میشوند؛ یعنی این سیستمعامل در عمل هنوز در دسترس نیست.
آزمونهای عملکرد: حافظه، پردازنده و توان مصرفی
سرعت خواندن کارت microSD همراه بسته در آزمایش، ۶۵.۷۴ مگابایت بر ثانیه ثبت شد؛ رقمی که به گفتهی میزبان ویدیو «کمی کندتر از حد انتظار» است، اما همچنان از بسیاری بردهای مشابهی که پیشتر بررسی کرده، سریعتر است.
برای آزمون پردازنده، از ابزار sysbench (محاسبهی اعداد اول تا سقف ۲۰ هزار، با استفاده از تمام هستهها) استفاده شد. Orange Pi Zero 3W این آزمون را در حدود ۲.۷ ثانیه به پایان رساند؛ در مقایسه، رزبریپای ۵ با ۲.۴۳ ثانیه سریعترین بود، برد QB A7S با ۲.۸۴ ثانیه اندکی کندتر از Orange Pi Zero 3W عمل کرد، و رزبریپای ۴ با ۳.۵۹ ثانیه کندترین بود. میزبان ویدیو حدس میزند برتری اندک Orange Pi Zero 3W نسبت به QB A7S (که از همان تراشه استفاده میکند) میتواند ناشی از تفاوت سیستمعامل یا خنککنندهی بهتر باشد، هرچند تفاوت آنقدر کم است که ممکن است صرفاً خطای آزمایش باشد.
از نظر مصرف توان، برد در حالت بیکاری حدود ۳.۱ تا ۳.۲ وات مصرف میکند که در بار سنگین و مداوم (با افزایش پارامترهای آزمون sysbench) به حدود ۶.۵ تا ۶.۶ وات میرسد. با وجود این افزایش مصرف، دمای برد حتی در بار پیوسته و طولانی از اواخر دههی ۵۰ درجهی سلسیوس فراتر نرفت؛ نتیجهای که میزبان ویدیو آن را «بسیار تحسینبرانگیز» توصیف کرده، هرچند خود رادیاتور در این حالت تقریباً به داغی غیرقابللمس میرسد.
غافلگیری پایانی: NVMe روی رابط مستندنشده
در پایان ویدیو، میزبان یک آداپتور رسمی SSD از نوع NVMe رزبریپای را به کانکتور FPC مستندنشدهی این برد متصل میکند؛ کاری که انتظار شکست آن را داشت، اما در عمل بدون مشکل کار کرد. دستور lspci حضور SSD را نشان داد، دستور lsblk نام دستگاه (nvme0n1) را نمایش داد، و آزمون سرعت روی این رابط تکخطهی PCIe 3.0، عدد ۵۸۱ مگابایت بر ثانیه را به دست داد؛ رقمی که میزبان آن را برای یک برد کمهزینه و برای رابطی که حتی در فهرست مشخصات رسمی هم ذکر نشده، «بسیار قابلاحترام» میداند.
جمعبندی این بررسی را میتوان در جملهی خود میزبان ویدیو خلاصه کرد: Orange Pi Zero 3W برد کوچک و خوبی است که توان پردازشی و اتصالپذیری قابلتوجهی را در فرمفاکتور زیرو ارائه میدهد؛ پشتیبانی نرمافزاری آن قطعاً میتواند بهتر باشد، اما همچنان دلیل خوبی برای استقبال جامعهی سازندگان از آن وجود دارد. نکتهی آموزندهتر برای هر خریدار برد توسعه این است: نه فقط برگهی مشخصات، حتی دفترچهی راهنمای رسمی سازنده هم همیشه با رفتار واقعی سختافزار یکسان نیست؛ گاهی ویژگیای که ادعا شده اصلاً کار نمیکند (مثل شتابدهی گرافیکی دبیان ۱۱)، و گاهی ویژگیای که هیچکجا ذکر نشده، کاملاً کاربردی از آب درمیآید (مثل پشتیبانی NVMe). شما تا به حال با چنین تناقضی میان مستندات و رفتار واقعی یک برد توسعه روبهرو شدهاید؟ تجربهتان را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.